🕉️ 29 August 2026, Saturday · 12:36:09 PM · CDSHARMA.IN

देवर्षि-मनुष्य-पितृ तर्पण विधि: नित्य एवं पितृपक्ष तर्पण का संपूर्ण शास्त्रीय विधान | cdsharma.in

✍️ CD Sharma · 📅 25 Aug 2026 · 🏷️ तर्पण विधि, Tarpan Vidhi, पितृ तर्पण, देव तर्पण, ऋषि तर्पण, भीष्म तर्पण, यम तर्पण, पितृपक्ष, cdsharma.in

देवर्षि-मनुष्य-पितृ तर्पण विधि: नित्य एवं पितृपक्ष तर्पण का संपूर्ण शास्त्रीय विधान | cdsharma.in

देवर्षि-पितृ-मनुष्य तर्पण विधि: शास्त्रीय नियम एवं संपूर्ण अनुष्ठान पद्धति

​सनातन धर्म में जलदान (तर्पण) द्वारा देव, ऋषि, मनुष्य और अपने पूर्वजों (पितरों) के प्रति कृतज्ञता व्यक्त करने का विधान है। तर्पण का अर्थ है — 'तृप्त करना'। आश्विन मास के पितृपक्ष, प्रत्येक मास की अमावस्या अथवा नित्य संध्यावंदन के उपरांत किया गया तर्पण कुल में शांति, आरोग्य एवं वंश-वृद्धि प्रदान करता है।

​तर्पण पूर्व आवश्यक नियम एवं तीन तीर्थ

  • देवतीर्थ: हाथ की सभी उंगलियों के अग्रभाग से जल देना (पूर्वाभिमुख, सव्य जनेऊ)।
  • ऋषितीर्थ / मनुष्यतीर्थ: कनिष्ठिका (छोटी उंगली) के मूल अथवा उंगलियों के मध्य से जल देना (उत्तराभिमुख, कण्ठी/निवीति जनेऊ)।
  • पितृतीर्थ: दाहिने हाथ के अंगूठे और तर्जनी के मध्य भाग से जल देना (दक्षिणाभिमुख, अपसव्य जनेऊ)।

​१. पवित्रीकरण एवं पवित्री धारण

​शुद्ध जल से आचमन कर कुश की पवित्री (अंगूठी) धारण करें और अपने ऊपर जल छिड़ककर आत्म-शुद्धि करें:

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥


​२. तर्पण महासंकल्प

​दाहिने हाथ में अक्षत, जल और त्रिकुशा (तीन कुशाएं) लेकर संकल्प बोलें:

ॐ विष्णुः ३ श्रीमद्भगवतो विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य नर्मदाया दक्षिण दिग्भागे... (नगर/ग्राम का नाम)... नाम संवत्सरे, श्रीसूर्ये... (दक्षिणायने/उत्तरायणे)... अयने, आश्विन मासे, पितृपक्षे,... तिथौ,... वासरे,... गोत्रोत्पन्नः... शर्मा/वर्मा/गुप्तोऽहं देवर्षिपितृमनुष्याणां तर्पणमहं करिष्ये।
(संकल्प का जल ताम्रपात्र में छोड़ दें।)


​३. देव तर्पण (पूर्व दिशा)

(मुद्रा: पूर्वाभिमुख, पद्मासन/सुखासन, जनेऊ सव्य अर्थात् बायें कंधे पर, सामग्री: त्रिकुशा, अक्षत एवं शुद्ध जल, उंगलियों के अग्रभाग अर्थात् देवतीर्थ से १-१ अंजलि जल दें)

ॐ ब्रह्माद्या देवताः सर्वे ऋषयो मुनयस्तथा।
असुरा यातुधानाश्च मातरश्चण्डिकास्तथा॥
दिक्पाला लोकपालाश्च सर्वे देवाधिदेवताः।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥
(१ अंजलि जल देवतीर्थ से समर्पित करें।)


​४. ऋषि एवं मनुष्य तर्पण (उत्तर दिशा)

(मुद्रा: उत्तराभिमुख, जनेऊ कण्ठोत्तरी / निवीति अर्थात् माला की भांति गले में, सामग्री: त्रिकुशा, जौ/अक्षत एवं जल, ऋषितीर्थ से २-२ अंजलि जल दें)

अत्रिर्मरीचिरङ्गिराः पुलस्त्यः पुलहस्तथा।
सनकः सनन्दनश्चैव सनातनस्तृतीयकः॥
वसिष्ठो नारदश्चैव भृगुश्चैव प्रचेतसा।
आसुरिः कपिलश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा॥
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥
(२ अंजलि जल समर्पित करें।)


​५. यम एवं पितृ तर्पण (दक्षिण दिशा)

(मुद्रा: दक्षिणाभिमुख, बायां घुटना मोड़कर बैठें, जनेऊ अपसव्य अर्थात् दाहिने कंधे पर, सामग्री: कुशा की जड़/मोटक, काले तिल एवं जल, अंगूठे के मूल अर्थात् पितृतीर्थ से ३-३ अंजलि जल दें)

​(क) चतुर्दश यम तर्पण

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च।
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च॥
औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने।
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः॥
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥
(प्रत्येक नाम से अथवा सम्पूर्ण श्लोक बोलकर ३ अंजलि जल दें।)


​(ख) पितृवर्ग तर्पण (३-३ बार जलांजलि)

​हाथ में काले तिल, जल और कुश का मोटक लेकर पितृतीर्थ से ३-३ बार जल अर्पित करें:

  • पितृ कुल (पुरुष वर्ग):अस्मत् पिता, प्रपिता, वृद्धप्रपिता वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यः इदं सतिलं जलं तेभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)
अस्मत् पिता, प्रपिता, वृद्धप्रपिता वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यः इदं सतिलं जलं तेभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)

  • पितृ कुल (स्त्री वर्ग):अस्मत् माता, प्रमाता, वृद्धप्रमाता वसुरुद्रादित्यस्वरूपा इदं सतिलं जलं ताभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)
अस्मत् माता, प्रमाता, वृद्धप्रमाता वसुरुद्रादित्यस्वरूपा इदं सतिलं जलं ताभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)

  • मातृ कुल / ननिहाल (पुरुष वर्ग):अस्मत् नाना, प्रनाना, वृद्धप्रनाना वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यः इदं सतिलं जलं तेभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)
अस्मत् नाना, प्रनाना, वृद्धप्रनाना वसुरुद्रादित्यस्वरूपेभ्यः इदं सतिलं जलं तेभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)

  • मातृ कुल / ननिहाल (स्त्री वर्ग):अस्मत् नानी, प्रनानी, वृद्धप्रनानी वसुरुद्रादित्यस्वरूपा इदं सतिलं जलं ताभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)
अस्मत् नानी, प्रनानी, वृद्धप्रनानी वसुरुद्रादित्यस्वरूपा इदं सतिलं जलं ताभ्यः स्वधा नमः॥ (३ बार)

  • (नोट: परिवार के अन्य दिवंगत बंधु-बांधवों जैसे चाचा, ताऊ, भाई, बहन, गुरु आदि का नाम लेकर भी इसी प्रकार ३-३ अंजलि तिल-जल अर्पित करें।)
  • ​(ग) सर्वपितृ एवं सर्वजन तर्पण
ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥ (१ अंजलि)

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥ (१ अंजलि)

मातृमातामहादयः ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥ (१ अंजलि)

  • ​(घ) भीष्म तर्पण
  • (परम पितामह भीष्म आजीवन ब्रह्मचारी रहे, अतः उनके निमित्त प्रत्येक सनातनी को तर्पण करने का शास्त्र निर्देश है)
वैयाघ्रपदगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च।
अपुत्राय ददाम्येतत् सलिलं भीष्मवर्मणे॥
(अथवा) अपुत्राय जलं दद्यात् गङ्गापुत्राय भीष्मणे॥ (१ अंजलि)

​६. सूर्य अर्घ्य एवं दर्शन (पूर्व दिशा)

  • (पुनः पूर्वाभिमुख होकर जनेऊ को सव्य अर्थात् बायें कंधे पर करें। दोनों हाथों की अंजलि में जल व त्रिकुशा लेकर भगवान सूर्यनारायण को अर्घ्य दें)
एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते।
अनुकम्पय मां भक्त्या गृहाणार्घ्यं दिवाकर॥
(सूर्यदेव को अर्घ्य देकर हाथ जोड़कर नमस्कार करें।)

​७. वस्त्र-निष्पीड़न (उत्तरीय वस्त्र निचोड़ना)

  • ​तर्पण के उपरांत अपने अंगोछे/उत्तरीय वस्त्र के एक कोने को जल में भिगोकर भूमि पर निचोड़ें। यह जल उन जीवात्माओं को तृप्त करता है जिनका कोई श्राद्ध करने वाला नहीं है:
अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम।
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मद्दत्तेनाम्बुना सदा॥

​८. विसर्जन एवं समर्पण

  • ​दोनों कुशाओं को जोड़कर मस्तक से स्पर्श कराएं और भगवान अच्युत का स्मरण करते हुए विसर्जन करें:
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु।
न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्॥

  • तर्पण समर्पण मन्त्र:
ॐ केशवाय नमः। ॐ माधवाय नमः। ॐ नारायणाय नमः॥
अनेन देवर्षिमनुष्यपितृतर्पणेन पितृरूपी जनार्दन-वासुदेवः प्रीयताम्, न मम।
(हाथ में जल लेकर ताम्रपात्र में छोड़ दें और पितृदेवों को साष्टांग प्रणाम करें।)

💬 कमेंट (0)

1 + 10 = ?

अभी कोई कमेंट नहीं — सबसे पहले आप लिखें!

← सभी लेख देखें